Tsunami

Kva er ein tsunami?

Tsunamiar er ei rekke med ekstremt lange bølger. Den første bølga som kjem innover, er ikkje alltid den største. Tida mellom kvar bølgetopp kan variere frå 5 minutt til over ein time. Over store havdjup er bølgehøgdene små, men når bølgene kjem innover grunnare områder, kan dei blir veldig høge og kan forårsake katastrofale øydeleggingar. Tsunamiar blir som oftast til i Stillehavet.

Her er ein video der ein ser korleis tsunamiar blir til og kor mykje dei kan øydelegge.

Korleis tsunamiar blir til.

Her ser ein at "platene" pressas mot kvarandre, til slutt "sprett" den eine plata opp.
Dette lager ein tsunami. Men det er og andre grunnar til at tsunamiar blir til.

Grunnar til tsunami

Andre grunnar til ein tsunami kan være jordskjelv, skred, vulkanutbrot, eksplosjonar eller nedfall frå verdsrommet, til dømes meteorittar. Tsunamiar som treffer land, kan gjere enorm skade. Mange brukar ordet flodbølge om tsunamiar, men dette er ikkje heilt presist. Ein ting som skil tsunamiar frå andre bølger på havet, er at dei opptrer som gruntvannsbølger. Det vil sei at forholdet mellom vatnets djubde og bølgelengda blir veldig liten.

Hastighet og storleik

Er dybden 4000 meter, som den er for eksempel i Stillehavet, vil ein tsunami bevege seg med ein hastighet på 800km/t, like fort som eit passasjerfly.

Tsunamier gjennom tidene.

Det har blitt utløst mange tsunamiar gjennom åra. Tsunamiar har drept fleire hundre tusen menneske.

Animasjon av jordskjelvet og tsunamien i Indiahavet 2004
Det Indiske Hav 2004

Tsunamien vart skapt av eit jordskjelv vest for Sumatra den 26. Desember 2004. Tsunamien førte til enorme øydeleggingar rundt Det Indiske Hav. Det var det kraftigaste jordskjelvet på Jorda på meir enn 40 år. Den skal ha krevd ca. 220 000 menneskeliv, 84 var nordmenn. Ifølge Verdens helseorganisasjon vart fem millionar mennesker direkte berørt av katastrofen. Rundt ein tredjedel av dei omkomne var barn. Heile landsbyer og turistområder ble utslettet. Indonesia, Sri Lanka, India og Thailand ble hardast ramma.

Animasjon av jordskjelvet og tsunamien i Indiahavet 2004

Etter tsunamikatastrofa i 2004 arbeidas det med å få på plass varslingssystem i Indiske hav, Karibiske hav, Middelhavet og nordvest- og nordøstlige delar av Atlanterhavet.

På slutten av videoen kan ein sjå at vatnet trekk seg tilbake igjen og drar ting med seg.

Papua Ny-Guinea 1998

I 1998 forårsaket ein undersjøisk landutgliding ein tsunami som ramma Papua Ny-Guinea, meir enn 2000 mennesker døde.

Sør-Amerika 1960

Verdas største jordskjelv sida 1900 til 2012 skjedde i Chile i Sør Amerika i 1960.
Skjelvet brakte store øydeleggingar i landet med rundt 1655 døde, 3000 skadde i Chile, og gjorde 2 millioner mennesker heimlause. Tsunamien som følgde skapte øydeleggingar og tok fleire liv i Hawaii, Japan og Filippinene i tillegg til i Chile, kor tsunamibølgene brøyta med seg hus og alt i dens bane heile 3 kilometer inn i landet. Tsunamien målte på det meste 11.5 meter.

Hawaii 1946

I 1946 brukte ein tsunami under 5 timer på å nå Hawaii fra Aleutene.

Japan 1896

I 1896 forårsaket eit jordskjelv ein tsunami som traff Sanriku i Japan og drepte meir enn 20 000 mennesker.

Nord-Amerika 1700

I 1700 skal eit jordskjelv ved Nord-Amerikas stillehavskyst lagd bølger som forårsaket skader så langt som til Japan.

Lisboa 1755

I 1755 vart Lisboa rasert av bølger forårsaket av eit undersjøisk jordskjelv. Bølgene vart registrert så langt som til Barbados, og er den einaste kjente tsunamien som har forårsaket skader tvers over heile Atlanterhavet.

Thira 1500 f. kr.

Ca. 1500 f.Kr. skal eit vulkanutbrudd på den greske øy Thíra ha forårsaket bølger som skylte over Kreta, og er ein av hypotesene for å forklare den minoiske folkeslaget's undergang. Kan også være opprinnelsen til Atlantis-segnet.

Møre og Romsdal

For omtrent 8 000 år sidan gjekk eit undersjøisk ras omtrent så stort som Island ved Storegga utanfor Møre og Romsdal. Raset skapte ein tsunami som også nådde Norskekysten. Det fins spor etter tsunamien langs heile Norskekysten, frå Bømlo i sør og nordover til Troms. På Færøyane, Shetland, i Skottland og på Island kan ein også sjå spor etter bølga.

Tsunamiar i Norge

Norge opplevde for ca. 8200 år sidan at deler av kontinentalskråningen utanfor Sunnmøre raste ut, noko som forårsaket ein stor tsunami som skylte inn mot norskekysten og mot Island, Shetland, Færøyene og Skottland. Inne i fjordane var bølga opp til 40–50 m høg. For øvrig har Norge vært forskånet for tsunamier forårsaket av undersjøiske forstyrringar, men ei rekke ras frå land har laga store bølger som har forårsaket store ødeleggelser på land og tatt mange liv.